Home / Publicaties / Deradicalisering en disengagement binnen DJI

Publicatie · evaluatieonderzoek · gevangeniswezen

Deradicalisering en disengagement op Terroristische Afdelingen (TA’s)

Wat was er bekend over het interventieaanbod binnen DJI, hoe werden interventies in de praktijk ingezet en wat was nodig om ze beter te kunnen evalueren? Dit rapport van RadarAdvies en A.G. Advies onderzoekt het aanbod en de uitvoering binnen de Dienst Justitiële Inrichtingen.

Over het onderzoek

Welke interventies voor deradicalisering en disengagement op TA’s onderzocht ik met RadarAdvies?

Samen met RadarAdvies onderzocht ik in opdracht van DJI het totaalaanbod van interventies voor deradicalisering en disengagement en de manier waarop die interventies werden ingezet. Het onderzoek keek ook naar specialistische interventies van geestelijk verzorgers, de wisselwerking tussen bejegening op de Terroristenafdelingen (TA’s) en interventies, en de voorwaarden voor toekomstig evaluatieonderzoek. RadarAdvies en A.G. Advies combineerden een literatuur- en documentanalyse met interviews, observaties en werksessies.

De doelgroep bestond uit gedetineerden die verdacht werden van of veroordeeld waren voor een terroristisch misdrijf en gedetineerden bij wie signalen van radicalisering speelden. Een deel van het aanbod kon ook in reguliere penitentiaire inrichtingen worden ingezet.

De TA-interventies sluiten aan bij tertiaire preventie, de derde fase in mijn preventieclassificatiemodel: voorkomen dat mensen met extremistische betrokkenheid opnieuw de fout ingaan. Het onderzoek kijkt daarnaast ook naar inzet bij gedetineerden in reguliere PI’s bij wie signalen van radicalisering speelden.

Aandachtsgebieden

Welke thema’s zijn relevant voor deradicalisering, disengagement en het voorkomen van recidive?

Het rapport brengt verschillende aandachtsgebieden samen. Ze raken aan overtuigingen en gedrag, aan de omstandigheden waarin iemand terugkeert en aan de vraag of iemand bereid en in staat is ondersteuning te benutten.

Familie en sociaal netwerk

Een steunende familie kan bescherming bieden en helpen bij terugkeer. Het bredere netwerk kan steunend, extremistisch, crimineel of juist vrijwel afwezig zijn. Het rapport noemt het versterken van positieve sociale contacten als belangrijke basis voor resocialisatie en het voorkomen van recidive.

Identiteit en ideologie

Persoonlijke identiteit, zelfstandig keuzes kunnen maken en de herinterpretatie van ideologie zijn centrale thema’s. Het gaat onder meer om zicht krijgen op overtuigingen, perspectief kunnen nemen en ruimte bieden voor alternatieve interpretaties.

Praktische bestaansvoorwaarden

Huisvesting, inkomen, schulden, identiteitsbewijs, zorg en zorgverzekering, opleiding, werk en zinvolle dagbesteding versterken de verbinding met de samenleving. Juist opleiding, arbeid en contact met het eigen gezin vroegen volgens het rapport om meer aandacht.

Weerbaarheid en zorg

Het rapport noemt mentale problemen en de benodigde behandeling als aandachtsgebied. De ondersteuning moet aansluiten op de individuele situatie en op factoren die risico’s kunnen vergroten of juist beschermen.

Motivatie en responsiviteit

Bereidheid om mee te werken is een randvoorwaarde voor veel andere ondersteuning. Vertrouwen, vrijwilligheid, leerbaarheid en een benadering die past bij de persoon spelen daarin mee.

Risico, behoefte en passende inzet

De literatuurscan bespreekt Risk-Need-Responsivity: stem intensiteit af op risico, richt ondersteuning op relevante criminogene behoeften en sluit aan op responsiviteit. Het rapport benadrukt maatwerk en een onderbouwde inschatting per persoon.

Voorbeelden uit het rapport

Welke interventies en gesprekken kwamen op de TA’s aan bod?

De evaluatie beschrijft zowel specialistische interventies als dagelijkse begeleiding en maatwerk. De praktijk sloot niet altijd één-op-één aan op de programma’s zoals die op papier waren vastgelegd.

Ideologische spiegelgesprekken

Individuele gesprekken en spiegelgroepen boden ruimte om denkbeelden te bevragen en alternatieve perspectieven voor te leggen. Uitvoerders zochten vaak via concrete ervaringen en alledaagse onderwerpen aansluiting, zoals familie, omgang met anderen en gebeurtenissen tijdens detentie. De gesprekken waren maatwerk; het rapport zag aanwijzingen voor reflectie, maar kon de bijdrage aan veranderingen niet causaal vaststellen.

Islamitische filosofie: kritisch leren kijken

De oorspronkelijke lesopzet noemde klassieke denkers, onder wie Socrates, en filosofische technieken om teksten en interpretaties kritisch te onderzoeken. In de uitgevoerde lessen kwamen onder meer identiteit, familierelaties, omgaan met anderen en niet-moslims, discriminatie en islamitische tradities aan bod. Vragen voor kritische zelfreflectie liepen als rode draad door de sessies.

Filosofische groepsgesprekken

Deze gesprekken hadden een dialogisch karakter en waren niet primair opgezet als interventie om te deradicaliseren. De groep las een korte tekst, onderzocht eerst wat daarin stond en ging daarna in dialoog. Filosofische ideeën werden verbonden aan praktische thema’s. Doelen waren onder meer denklenigheid, logisch redeneren, perspectiefwisseling en denk- en leesvaardigheid.

Praktische begeleiding en perspectief

Casemanagers ondersteunden bijvoorbeeld bij financiën, schulden, wonen en andere praktische zaken. De rapportage noemt ook opleiding, arbeid en dagbesteding, familiecontact en een voorleesproject voor kinderen. Zulke ingangen konden helpen om contact en vertrouwen op te bouwen.

Conclusies van de evaluatie

Wat concludeerden wij over het aanbod en de inzet op TA’s?

Het totaalaanbod bestreek de aandachtsgebieden die DJI van belang vond, maar dat betekende niet dat elk onderdeel structureel beschikbaar of daadwerkelijk ingezet werd. De reguliere DJI-interventies richtten zich vooral op praktische leefgebieden. De specialistische DJI-interventies richtten zich vooral op ideologische heroriëntatie en persoonlijke identiteit. Voor het sociaal netwerk had DJI geen specifieke interventie in het standaardaanbod; rond familie en netwerk werden vooral afspraken via het MAR gemaakt. Externe aanbieders boden interventies op alle aandachtsgebieden, maar konden die niet allemaal binnen detentie uitvoeren en het aanbod overlapte deels.

Beschikbaarheid en inzet verschilden

Het aanbod was veel professionals en gedetineerden onvoldoende bekend. Interventies werden weinig of niet structureel ingezet; MAR-afspraken leidden beperkt tot daadwerkelijke inzet uit het totaalaanbod. Ook bestond er geen centraal, actueel overzicht van wat wanneer voor wie was ingezet.

Meer aandacht voor opleiding, werk en familie

Het rapport adviseerde vooral het bestaande aanbod beter te benutten en de basis op TA’s te versterken: meer structurele kansen op opleiding en zinvolle arbeid of dagbesteding, en meer mogelijkheden voor positief contact met familie en kinderen.

Vertrouwen en klimaat doen ertoe

Bejegening, groepsdynamiek en de relatie met professionals beïnvloedden of gedetineerden zich openstelden voor begeleiding. Een vertrouwde, respectvolle benadering kon responsiviteit ondersteunen; de ervaringen en uitvoering verschilden tussen TA’s.

Effectiviteit en werkzame elementen

Werken interventies voor deradicalisering en disengagement op TA’s?

Op basis van de werkwijze en beschikbare gegevens konden wij niet vaststellen welke interventies effectief zijn of welke werkzame elementen zij hebben. Plannen en doelen waren vaak onvoldoende uitgewerkt, registraties versnipperd en interventies niet altijd volledig of structureel ingezet. Ook ontbrak systematische evaluatie.

De rapportage beschrijft wel ervaringen en aanwijzingen uit interviews, observaties en documentatie. Die zijn relevant voor leren en doorontwikkeling, maar leveren geen bewijs dat een interventie de waargenomen verandering heeft veroorzaakt.

TA-klimaat en interventies

Welke rol speelden bejegening en vertrouwen?

De evaluatie beschreef het klimaat op de TA’s als een belangrijke voorwaarde voor processen van deradicalisering, disengagement en resocialisatie. De contacten tussen personeel en gedetineerden verliepen volgens het onderzoek wisselend. Professionals die vertrouwen konden opbouwen, droegen bij aan bereik en responsiviteit rond interventies.

Het rapport signaleerde ook verschillen tussen TA’s in richtlijnen en aanbod. Dat kon leiden tot onderlinge vergelijkingen en onrust onder gedetineerden.

Onderzoeksvragen

Welke onderzoeksvragen beantwoordden wij?

  1. In hoeverre waren het aanbod en de inzet van bestaande interventies toereikend, en waar lagen kansen voor doorontwikkeling?
  2. Welke factoren bevorderden of belemmerden kwalitatief goede inzet van drie specialistische interventies door geestelijk verzorgers?
  3. Hoe wisselden bejegening op de TA en de uitvoering van interventies op elkaar in?
  4. Hoe kunnen effectiviteit en werkzame elementen van het totaalaanbod in kaart worden gebracht?

Aanbevelingen uit het rapport

Welke aanbevelingen deden wij voor DJI en toekomstig evaluatieonderzoek?

01 · STRUCTUUR

Maak inzet en doelen inzichtelijk

Leg interventies, doelen, doelgroep, werkwijze en randvoorwaarden systematischer vast en zorg voor een centraal, actueel overzicht.

02 · UITVOERING

Versterk de samenhang en beschikbaarheid

Breng het bestaande aanbod beter onder de aandacht, investeer in gecoördineerde inzet en werk aan continuïteit tussen detentie en de periode daarna.

03 · LEREN

Begin met plan- en procesevaluatie

Formuleer gedeelde, concrete doelen en monitor de uitvoering. Bouw zo stapsgewijs de voorwaarden op om later effectiviteit te onderzoeken.

Auteurschap en uitvoering

Onderzoek van RadarAdvies en A.G. Advies

Het evaluatieonderzoek is in opdracht van de Dienst Justitiële Inrichtingen uitgevoerd door de samenwerkingscombinatie RadarAdvies en A.G. Advies. Amy-Jane Gielen schreef aan het rapport mee vanuit A.G. Advies.

De onderzoeksaanpak combineerde literatuur- en documentanalyse, interviews en observaties met werksessies. Aan het onderzoek namen 54 respondenten deel, onder wie uitvoerders, gedetineerden, TA-professionals, beleidsadviseurs en gemeentelijke professionals.

Rapport lezen

Download het evaluatierapport over deradicalisering en disengagement

De volledige rapportage bevat de onderzoeksopzet, bevindingen per onderzoeksvraag, conclusies en aanbevelingen.

Download het rapport (PDF)

Over de auteur

dr. Amy-Jane Gielen

Politicoloog, onderzoeker en oprichter van Evidence Based Work. Zij werkt aan evidence-informed beleid en praktijk rond radicalisering, extremisme en maatschappelijke onrust.

Contact met Amy-Jane Gielen